Sunʼiy intellekt sohasidagi ilmiy va falsafiy bahslar oxirgi yillarda yangi bosqichga ko‘tarildi. Bugun olimlar va ishlab chiquvchilar «mashinalar ongga ega bo‘lishi mumkinmi?» degan savol ustida tobora ko‘proq bosh qotirmoqda. Bu mavzuda «SI farovonligi» (AI welfare) atamasi ommalashdi: agar sunʼiy intellekt subyektiv tajribalarga ega bo‘lsa, uning huquqlari qanday bo‘lishi kerak? Biroq bu masala bo‘yicha yagona fikr yo‘q. Microsoft kompaniyasining sunʼiy intellekt bo‘yicha rahbari Mustafo Sulaymon yaqinda bu mavzuda keskin bayonot berdi.
Mustafo Sulaymon o‘z postida SI farovonligini o‘rganishni «vaqtidan ilgari va xavfli» deb atadi. Uning fikricha, bugungi modellar insonga xos subyektiv kechinmalarga qodir emas, balki faqat algoritm orqali his-tuyg‘ularni taqlid qiladi. Sulaymonning aytishicha, bu g‘oya ikki yo‘nalishda salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: odamlar chat-botlarga ortiqcha ishonib, ular bilan chuqur bog‘lanishi natijasida yangi turdagi ruhiy kasalliklar paydo bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, insoniyat o‘z huquq va erkinliklari bo‘yicha keskin tortishuvlarga to‘la dunyoda yashar ekan, sunʼiy intellekt huquqlari haqidagi tortishuvlar jamiyatda yana bir qo‘shimcha nizoga aylanishi ehtimoldan xoli emas.
Biroq Sulaymonning qarashiga barcha ham qo‘shilmaydi. Masalan, Anthropic kompaniyasi SI farovonligi uchun alohida tadqiqot dasturini yo‘lga qo‘ydi. Uning chat-boti Claude hatto yangi funksiyaga ega: agar suhbatdosh haqoratli yoki yoqimsiz bo‘lsa, u muloqotni o‘zi to‘xtatishi mumkin. Shuningdek, OpenAI va Google DeepMind ham turli ko‘rinishda SI ong va farovonlik masalalariga qiziqish bildirmoqda. DeepMind yaqinda «mashina idroki va ko‘p agentli tizimlar bilan bog‘liq ijtimoiy muammolar»ni o‘rganish uchun tadqiqotchi qidirishi haqida eʼlon berdi. Bu kompaniyalar Sulaymondan farqli o‘laroq, mavzuni qoralamaydi. Ular ehtiyotkorlik bilan bo‘lsa-da, masalani tadqiq qilishga arziydi, degan qarashda.
2024 yilda Eleos tadqiqot guruhi Nyu-York, Stenford va Oksford universitetlari olimlari bilan birgalikda «Sunʼiy intellekt farovonligiga jiddiy yondashish» nomli maqolani chop etdi. Unda SI modellarida subyektiv kechinmalar bo‘lishi haqidagi g‘oya ilmiy fantastikadan chiqib, tadqiqot talab qiladigan mavzuga aylangani taʼkidlangan. Biroq Nature jurnalida chop etilgan Cogitate Consortium tadqiqoti shuni ko‘rsatdiki, ongning tabiati haqidagi yetakchi nazariyalar — global ish maydoni nazariyasi va integratsiyalashgan axborot nazariyasi — haligacha xolis tekshiruvdan to‘liq o‘ta olmagan. Demak, ongning mohiyati ochiq qolar ekan, uni sunʼiy intellektga nisbatan qo‘llash haqida bahs qilish ham erta.
Microsoft rahbari Mustafo Sulaymonning bayonoti sunʼiy intellekt atrofidagi katta tortishuvlarga yana qo‘shimcha rang berdi. Uningcha, hozircha asosiy vazifa — ongning mohiyatini o‘rganish, sunʼiy intellektga huquqiy maqom berish emas. Shu bilan birga, sohadagi yirik kompaniyalar — Anthropic, OpenAI va DeepMind — masalani eʼtibordan chetda qoldirmayapti. Demak, «SI farovonligi» mavzusi ilmiy, falsafiy va ijtimoiy kun tartibda uzoq vaqt davomida qizg‘in muhokama etiladi.
Savol ochiq qolmoqda: sunʼiy intellekt haqiqatan ham ongga ega bo‘lishi mumkinmi yoki bu faqat inson tafakkurining illyuziyasimikan?