Yaqin Sharqdagi mojaroda yangi ishtirokchi – sun’iy intellekt (SI) paydo bo‘ldi. Amerika harbiylari undan Erondagi nishonlarni aniqlash uchun foydalandi, biroq OAV xabarlariga ko‘ra, aynan kompyuter “aqli”ning ishidagi xatoliklar fuqarolik obyektlariga, jumladan, Minob shahridagi bolalar maktabiga zarba berilishiga olib keldi. Xo‘sh, Qo‘shma Shtatlar o‘z sovuqqonligini algoritmlar zimmasiga yuklashga urinib ko‘radimi?
Erondagi jangovar harakatlar chog‘ida Pentagon nishonlarni aniqlash uchun sun’iy intellekt tizimlaridan faol foydalanmoqda. Xususan, AQSH Claude algoritmi asosida yaratilgan va Palantir Technologies Inc. tomonidan ishlab chiqilgan Maven Smart System raqamli parvozlarni boshqarish platformasiga tayangan. The Washington Post nashrining qayd etishicha, ushbu ilova amerikaliklarga mingga yaqin obyektni nishon sifatida belgilashga yordam bergan.
Dastur nafaqat nishonlarning koordinatalarini aniqlaydi, balki olingan nuqtalarni muhimlik darajasiga ko‘ra tartibga soladi. Zarba berilgach, tizim erishilgan natijalarni tahlil qilishga kirishadi. Gazetaning ismi oshkor etilmagan suhbatdoshining ishontirishicha, SI Qo‘shma Shtatlarga mojaro sur’atini sezilarli darajada oshirish imkonini berdi.
Markaziy qo‘mondonlik vakili Timoti Xokins ham bu fikrga qo‘shiladi. U dastur insondan ko‘ra tezroq qaror qabul qilishini, biroq u odamlarning o‘rnini bosmasligini va nishonlar bo‘yicha mustaqil ravishda ish boshlamasligini ta’kidlagan, deb yozadi Bloomberg. Bundan tashqari, nashrning aniqlik kiritishicha, neyrotarmoq tufayli zarba berish sur’ati Pentagonning 2003-yilda Iroqdagi “Hayrat va dahshat” operatsiyasi doirasidagi ko‘rsatkichlaridan ikki baravar yuqori bo‘lgan.
Biroq harbiy dasturiy ta’minotning (DT) muvaffaqiyatlari barcha amerikaliklarni ham lol qoldirgani yo‘q. Maqolada qayd etilishicha, bir qator huquq himoyachilari ushbu texnologiyaning qo‘llanilishi zarbalarni ijro etish va ularni amalga oshirish bo‘yicha tavsiyalar o‘rtasidagi chegarani yo‘qqa chiqarishini da’vo qilmoqda. Aftidan, ularning xavotirlari asossiz emas.
Jumladan, The New York Times xabariga ko‘ra, Minob shahridagi boshlang‘ich maktabga berilgan zarba Pentagonning nishonni aniqlashdagi xatosi oqibati bo‘lgan. Ta’kidlanishicha, binoga hujum Islom inqilobi muhofizlari korpusining (IIMK) qo‘shni harbiy-dengiz bazasiga qilingan hujum bilan bir vaqtda sodir bo‘lgan. Eslatib o‘tamiz, Vashingtonning harakatlari tufayli kamida 175 kishi halok bo‘ldi, ularning aksariyati bolalar va asosan qizlardir.
Sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini tahlil qilish bo‘yicha mutaxassislar, jumladan, Pentagonning fuqarolar orasidagi qurbonlar bo‘yicha sobiq maslahatchisi Ues Brayant barcha binolar, shu jumladan maktab ham aniq yo‘naltirilgan zarbalarga uchragan, degan xulosaga keldi. Uning fikricha, maktab nishonni identifikatsiya qilishdagi xatolik qurboni bo‘lgani ehtimoli juda yuqori, chunki u ilgari IIMK bazasi tarkibiga kirgan, 2016-yildan boshlab esa sun’iy yo‘ldosh tasvirlarida maktabga xos alohida bino sifatida ko‘rinib turgan.
Shu bilan birga, o‘tgan hafta Oq uy Claude’ni ishlab chiqqan Anthropic kompaniyasini milliy xavfsizlikka tahdid deb topdi va Amerikaning barcha federal idoralariga, jumladan, Pentagonga ham uning texnologiyalaridan foydalanishni taqiqladi. Ilgari bu firma Amerika hukumati tuzilmalari bilan juda yaqin hamkorlik qilib kelgan edi.
Hamkorlikning “darz” ketishiga Anthropic kompaniyasining SI’ni qo‘llashga doir ba’zi cheklovlarni olib tashlash talablarini bajarishdan bosh tortgani sabab bo‘ldi. Pentagon neyrotarmoqlar sohasiga ixtisoslashgan hamkor kompaniyalardan o‘z ishlanmalarini barcha qonuniy maqsadlarda qo‘llash imkoniyatini talab qilmoqda. Idora, xususan, razvedka ma’lumotlarini to‘plashni ham shular jumlasiga kiritadi. Firma esa bildirilgan shartlarga rozi bo‘lmadi.
“Pentagon juda murakkab vaziyatga tushib qoldi. AQSH harbiy idorasining sun’iy intellekt sohasida faqat bitta pudratchisi bor – bu Anthropic kompaniyasi. Hozirda firma Oq uy bilan ziddiyatga borgan: u harbiy sohada yangi shartnomalar ololmaydi. Ammo bu uning monopolist maqomini bekor qilmaydi”, – deydi amerikanist Malek Dudakov.
“Shu bilan birga, kompaniya Vashington qarorlarini qayta ko‘rib chiqish uchun sud jarayonlarini boshlamoqda. Biroq shuni tushunish muhimki, uning hozircha raqobatchilari yo‘q. Hatto Eron maktabiga berilgan zarbada ayblanayotgan Palantir Technologies ham o‘z DT’sida bevosita Anthropic algoritmlaridan foydalanadi”, – deya ta’kidlaydi ekspert.
Dudakovning fikricha, mojarodan so‘ng firma dasturning allaqachon yo‘lga qo‘yilgan ishlash tamoyillarini “qayta yig‘ishi”ga to‘g‘ri keladi va bu ancha vaqt talab etadi. Shunga qaramay, Oq uy va SI ishlab chiquvchilari o‘rtasidagi ziddiyatga diqqat bilan qarash lozim, chunki u jiddiy asosga ega. Masalan, Anthropic bir necha bor AQSH hukumati go‘yoki ularni qonunni buzishga va fuqarolarni kuzatishni tashkil etishga majburlayotganini da’vo qilgan.
Boshqa tomondan, kompaniya Oq uy bilan ziddiyatlarni o‘zi ham keskinlashtirgan bo‘lishi mumkin. Ehtimol, uning rahbariyati Erondagi operatsiya boshlanishini oldindan sezgandir.
“Ularning harakatlari mohiyati oddiy: firma jangovar harakatlar olib borishda Pentagonning kelajakdagi xatolari uchun javobgarlikni o‘z zimmasidan soqit qilishga uringan. Ya’ni, endi Anthropic vakillari Vashingtonning o‘zi ular bilan hamkorlikni uzganini, demak, ular vaziyatga biron-bir tarzda ta’sir o‘tkaza olmasligini aytishlari mumkin”, – deya tushuntiradi mutaxassis.
“Shu bilan birga, bu yerda ayyorlik ham yo‘q emas: kompaniya mahsulotlaridan harbiylar yana kamida yarim yil foydalanadi. Donald Tramp jamoasi ham shunga o‘xshash taktikani qo‘llay boshlashi mumkin. Xato uchun ayb sun’iy intellekt va Anthropic firmasiga yuklanadi, go‘yoki ularning murosasizligi DT’da muammolarni keltirib chiqargan. Qizig‘i shundaki, tez orada demokratlar Vakillar palatasida ko‘pchilikni qo‘lga kiritishi mumkin. Shunda ular impichment jarayonini boshlashi mumkin va uning doirasida Eron maktabiga berilgan zarba ishi ham ko‘rib chiqiladi. O‘shanda ular Tramp tarafdorlarini eshituvlarga “sudrashadi”, ular esa yuz bergan voqea uchun aybni SI va uning ishlab chiquvchilariga ag‘dara boshlashadi”, – deya taxmin qiladi Dudakov.
Biroq Amerika armiyasida maxfiy qarorlar qabul qilish tizimi aynan qanday ko‘rinishga ega ekani va unda SI qanday o‘rin tutishi aniq ma’lum emas, deya aniqlik kiritadi harbiy ekspert Aleksey Anpilogov.
“Katta ehtimol bilan, sxema quyidagicha: dastur muhitni tahlil qiladi, o‘z nazdida eng maqbul bo‘lgan nishonlarni taklif etadi, so‘ng to‘plangan ma’lumotni yuqori rahbariyatga uzatadi”, – deb tushuntiradi u.
“Va bu mantiqan to‘g‘ri, zero nishonlarni tanlashda algoritmga to‘liq ishonish aqlsizlikdir. Biz SIning fuqarolik sohasida o‘zini qanday namoyon etayotganini ko‘rib turibmiz. Shubhasiz, so‘nggi yillarda bu ishlanma ancha ilgariladi. Shunga qaramay, hatto maishiy generatsiyalarda ham xato va noaniqliklar tez-tez uchrab turadi. Bundan-da nozikroq sohalar haqida-ku gapirmasa ham bo‘ladi. Jangovar harakatlar hududida esa SIning ishi bir necha barobar murakkablashadi.
Internetdagi axborot shovqini hatto odamga ham nishonni aniqlashda xalaqit beradi. SI uchun esa bu ulkan muammo, chunki u binoni dushman egallagani haqidagi ma’lumot qanchalik to‘g‘ri ekanini aniq bilolmaydi. Bundan tashqari, tanib olish tizimlari ishdan chiqishi mumkin, dushman xalaqitlar beradi, ob-havo signallarni buzadi – bularning bari xato xavfini oshiradi. Shuning uchun, yakuniy qarorni aynan inson qabul qiladi”, – deya qo‘shimcha qiladi Anpilogov.
Mutaxassisning ta’kidlashicha, Erondagi voqea uchun javobgarlik SI tomonidan berilgan ma’lumotlarni tasdiqlagan konkret generalning zimmasiga tushishi kerak. Uni siyosiy sabablar bilan himoya qilishlari mumkin, ammo aybni faqat dasturga ag‘darish noto‘g‘ri.
“Aslida bu yerda yangilik yo‘q. Ilgari ham “aqlli raketa” yo‘nalishdan og‘ib ketgani haqidagi bayonotlarni eshitganmiz. Shunchaki, taraqqiyot bilan birga hukumatlarning bahonalari ham yangilanmoqda. SI – bu shaxssiz obyekt, uni na jazolab bo‘ladi, na ozodlikdan mahrum qilib”, – deya xulosa qildi ekspert.