Sunʼiy intellekt nafaqat ko‘proq energiya talab qiladi, balki energetikani yana-da ishonchliroq, aqlliroq va samaraliroq qilishga ham yordam beradi. Ippon kompaniyasining rivojlanish bo‘yicha direktori Kristina Vishnevetskaya Xaytek+ uchun sunʼiy intellektning elektr taʼminoti infratuzilmasiga qanday taʼsir ko‘rsatishi va uzluksiz elektr taʼminoti manbalarini loyihalash hamda ulardan foydalanish yondashuvlarini qanday o‘zgartirishi haqida so‘zlab berdi.
Energiya yetishmovchiligi: sunʼiy intellekt AESlarni qayta ishga tushirmoqda
Zamonaviy til modellari – ChatGPT‘dan Gemini gacha – juda katta hajmdagi elektr energiyasini talab qiladi. Modelni 200 milliard parametrga o‘rgatish uchun 12 GVt/soatgacha energiya sarflanishi mumkin, bu mingta xususiy uyning yillik isteʼmoliga teng. Xalqaro energetika agentligi hisob-kitoblariga ko‘ra, 2030 yilga kelib global maʼlumot markazlari butun Yaponiyadan ko‘ra ko‘proq energiya isteʼmol qiladi va sunʼiy intellekt bu o‘sishning asosiy omili bo‘ladi.
O‘sib borayotgan talab allaqachon energetika tuzilmasini o‘zgartirmoqda. Eng yirik AT-kompaniyalar qayta tiklanadigan manbalarga sarmoya kiritmoqda va AESlarni qayta ishga tushirmoqda. Masalan, Microsoft 2019 yilda yopilgan Three Mile Island atom stansiyasi quvvatidan foydalanish bo‘yicha shartnoma tuzdi. Kun tartibida – tezroq ishga tushirilishi va sunʼiy intellekt yuklamasi ehtiyojlariga moslashishi mumkin bo‘lgan kichik modulli reaktorlarni ishlab chiqish ham bor.
Birorta ham uzilish yo‘q: uzluksiz taʼminot manbalari (UTM) superkompyuterlarga tayanch bo‘lmoqda
Sunʼiy intellekt tizimlari, ayniqsa GPU klasterlarini ishga tushiradigan tizimlar, elektr taʼminotiga yuqori talablar qo‘yadi. Hatto qisqa uzilish ham hisoblash soatlarini yo‘qqa chiqarishi mumkin. Shuning uchun UTMning barqaror ishlashi, kuchlanish sakrashlarining filtrlanishi va komponentlarning issiqlikka chidamliligi juda muhim. Maʼlumotlarni qayta ishlash markazlari uzluksiz taʼminot manbalari va dizel generatorlaridan, ikki yoki uch karra zaxiralangan elektr taʼminotidan foydalanadi.
NVIDIA DGX H100 tezlatgichlari kabi qimmat uskunalar ham sakrashlar va to‘siqlarsiz barqaror kuchlanishni talab qilishini unutmaslik kerak. Buning uchun filtrlash tizimlari, stabilizatorlar, izolyatsiyalangan taʼminot zanjirlaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, maʼlumotlarni qayta ishlash markazining ishlash qobiliyatini saqlab qolish uchun energiya taʼminotiga bevosita bog‘liq bo‘lgan sifatli sovutish tizimlari zarur.
Sunʼiy intellekt bilan ishlashda uskunalarning sezilarli darajada qizishini hisobga olgan holda, infratuzilmada qo‘llaniladigan yechimlarning, shu jumladan UTMning harorat oralig‘iga ham yuqori talablar qo‘yiladi. Bu yerda -40°C dan +50°C gacha bo‘lgan haroratda ishlashga qodir bo‘lgan va sig‘imining 80% gacha saqlab qoluvchi natriy akkumulyatorlari haqiqiy inqilobga aylanmoqda. Ular issiqlikdan teshilmaydi va zaryadsizlangandan keyin tezroq tiklanadi – bir soatdan kamroq vaqt ichida 90% gacha zaryadlanadi. Bu, ayniqsa, beqaror energiya taʼminoti va yuqori hisoblash zichligi sharoitida muhimdir.
Qanot va g‘ildiraklardagi sunʼiy intellekt: robotlar va dronlar uchun batareyalar
Sunʼiy intellekt ko‘pincha maʼlumotlarni qayta ishlash markazlarida emas, balki sanoat kontrollerlaridan tortib avtonom robotlargacha bo‘lgan edge-qurilmalarda ishlaydi. Bunday holatlar minimal og‘irlikda yuqori solishtirma sig‘imga ega bo‘lgan avtonom energiya manbalarini talab qiladi.
Shu fonda akkumulyatorlarning yangi turlari rivojlanmoqda. Masalan, 2025 yilda Grepow tijorat dronlari uchun yarim qattiq jismli batareyani taqdim etdi, Amprius esa litiyli elementlar sig‘imini oshirish uchun kremniy anodlarini ilgari surmoqda. Ushbu texnologiyalar maʼlumotlar markazlaridan tashqarida sunʼiy intellekt yuklamasiga bevosita yo‘naltirilgan.
Aqlli tejamkorlik: sunʼiy intellekt elektr energiyasi to‘lovlarini kamaytirmoqda
Sunʼiy intellekt nafaqat isteʼmol qiladi, balki energiyani tejashga ham yordam beradi. 2016 yildayoq Google DeepMind yordamida maʼlumotlar markazlarini sovitish xarajatlarini 40 foizga qisqartirdi. Bugungi kunda bunday tizimlar UTM rejimlarini avtomatik ravishda boshqarish, ob-havo sharoitlari dinamikasini hisobga olish va muqobil manbalar bilan ishlashda yo‘qotishlarni kamaytirish imkoniyatiga ega. Masalan, isitish yoki konditsionerni bekorga yoqmaslik orqali resurslarni tejaydi.
Sunʼiy intellekt batareyalarni ishlab chiqish bosqichida ham qo‘llaniladi. Yaponiyalik tadqiqotchilar natriy-ion AKBda elektrodlar tarkibini optimallashtirish uchun 11 yillik tajriba maʼlumotlari asosida mashinali o‘rganish modelini o‘rgatdilar. Janubiy koreyalik olimlar sunʼiy intellekt yordamida kobaltsiz katod materiallarini ishlab chiqdilar – bu tannarxni pasaytiradi va batareyalarni yana-da ekologik toza qiladi.
Tuzatish emas, bashorat qilish: Sunʼiy intellekt energiya tizimlarini bashoratli qilmoqda
Sunʼiy intellektni qo‘llashning yana bir nuqtasini bunday tizimlarning 24/7 rejimida ishlash va katta hajmdagi maʼlumotlarni qayta ishlash imkoniyatlaridan izlash kerak. Sunʼiy intellekt real vaqt rejimida energiya taʼminoti tizimlarining turli uskunalaridagi IoT-datchiklar, shu jumladan UTM (harorat, kuchlanish, tok, batareyalarning eskirishi va boshqalar) maʼlumotlarini tahlil qiladi. Bu ehtimoliy nosozliklarni ularning paydo bo‘lishidan oldin bashorat qilish, komponentlarni kritik buzilishdan oldin almashtirishni rejalashtirish va ularni oldindan buyurtma qilish imkonini beradi, bu esa Rossiyadagi murakkab logistika sharoitida narxga taʼsir qiladi va dolzarbdir. Shuningdek, uskunalarning bekor turib qolishi kamayadi va UTMning xizmat muddati oshadi.
Shunday texnologiyalar quyosh energetikasida ham qo‘llanilmoqda. Masalan, «SOLAR SPY» startapi quyosh panellarining issiqlik va RGB tasvirlarini tahlil qilib, shikastlanishlarni 99 foiz aniqlik bilan aniqlaydi. Siemens robotlashtirilgan platformalar asosida fotomodullarni tekshiruvchi sunʼiy intellekt tizimlarini joriy etmoqda. Tamoyillar o‘sha-o‘sha: ishonchlilik, avtonom ishlash va 24/7 faoliyat – bularning barchasi UTM uchun ham meʼyorga aylanib bormoqda.