Taniqli amerikalik neyrobiolog Kristof Kox ong haqidagi uzoq yillardan beri hukmronlik qilib kelayotgan materialistik qarashlarga qarshi chiqdi. U ilm-fandagi «eng qiyin muammo»lardan birini o‘rtaga tashladi: nima uchun va qanday qilib subyektiv tajriba (hissiyot va ong) mavjud bo‘lishi mumkin? Neyrobiologiya, fizika va o‘lim oldi holatlari kabi tushuntirib bo‘lmaydigan hodisalar o‘rtasidagi tobora kuchayib borayotgan ziddiyatlarni qanday izohlash kerak?
Olimning taxminicha, ong umuman miyaning mahsuli emas, balki Koinotning (borliqning) ajralmas qismi bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy ilm-fandagi bo‘shliqlar
Portugaliyaning Portu shahrida bo‘lib o‘tadigan Behind and Beyond the Brain (Miya ortida va undan tashqarida) nomli 15-simpoziumda Kristof Kox ong haqidagi materialistik qarashni qayta ko‘rib chiqish foydasiga o‘z dalillarini taqdim etadi. U o‘z ma’ruzasi tezislarida zamonaviy ilm-fan izohlay olmaydigan uchta asosiy bo‘shliqni ko‘rsatib o‘tdi:
-
Subyektiv tajribani miyadagi fizik jarayonlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lashning imkonsizligi;
-
Zamonaviy fizika tomonidan nimani «haqiqiy» deb hisoblash kerakligi haqida ko‘tarilgan savollar;
-
Standart ilmiy qoliplarga sig‘maydigan g‘ayrioddiy hodisalar: o‘lim oldi kechinmalari, mistik holatlar va o‘lim oldidan ongning to‘satdan tiniqlashuvi (terminal lucidity) mavjudligi.
Materializm hozirda hukmron paradigma bo‘lib qolmoqda. Biroq, Koxning ta’kidlashicha, neyrobiologiyaning ulkan yutuqlariga qaramay, olimlar miyadagi fizik jarayonlar qanday qilib subyektiv tajribani yuzaga keltirishini hanuzgacha tushuntirib bera olishmayapti. Ong falsafasi bo‘yicha mutaxassis Devid Chalmers buni «ongning qiyin muammosi» deb atagan edi.
Panpsixizm va integratsiyalashgan axborot nazariyasi
Allen nomidagi Neyrobiologiya institutida faoliyat yurituvchi Kox integratsiyalashgan axborot nazariyasi tarafdoridir. Bu nazariyaga ko‘ra, yetarlicha yuqori darajadagi axborotga (murakkablikka) ega bo‘lgan har qanday tizim muayyan bir shakldagi subyektiv tajribaga ega bo‘ladi. Shu tariqa, u tabiatning umumiy jonliligiga oid falsafiy tasavvur — panpsixizmga ilmiy izoh taklif etadi. U ongni faqat miya mahsuli sifatida emas, balki borliqning fundamental tarkibiy qismi sifatida ko‘radi.
Science Daily nashrining qayd etishicha, Koxning simpoziumdagi chiqishi masala uzil-kesil hal bo‘lganini anglatmaydi. Biroq bu bizni ong haqidagi tushunchamiz xuddi Kopernik inqilobi kabi tub o‘zgarishni talab qilishi mumkinligi haqida o‘ylashga undaydi. Ya’ni, ong miya tomonidan yaratilgan degan g‘oyadan voz kechib, u xuddi massa yoki zaryad singari voqelikning asosiy xususiyati ekanligi haqidagi g‘oyaga o‘tish vaqti kelgan bo‘lishi mumkin.
Golografik to‘lqinli maydon gipotezasi
Shuningdek, yana bir amerikalik tadqiqotchi Robert Uorden ongning miya haqidagi tasavvurlarimizni butunlay o‘zgartirib yuboruvchi o‘ziga xos gipotezasini taklif qildi. Yangi modelga ko‘ra, ong neyronlar o‘rtasidagi hisoblash jarayonlaridan yuzaga kelmaydi, balki bosh miyaning markazida chuqur joylashgan talamusda hosil bo‘ladigan golografik to‘lqinli maydondan iboratdir.