Inson jamiyatida g‘iybat – shunchaki axloqiy nuqson yoki til odati emas, balki murakkab ijtimoiy fenomendir. U inson ongining ortiqcha harakati, nutqning soyasi sifatida munosabatlarni shakllantiradi, hokimiyatni yashirin tarzda qayta taqsimlaydi va eng achinarlisi, insonning eng qimmatli resursi bo‘lgan vaqtini egallaydi. G‘iybat bor joyda muhokama qilinayotgan shaxs jismonan bo‘lmasa-da, so‘z orqali mavjudlik kasb etadi; u baholanadi, hukm qilinadi va baʼzan maʼnaviy qurbonga aylantiriladi. Biroq sunʼiy intellekt va robotlar dunyosiga nazar tashlaganimizda, bu mutlaqo boshqacha manzarani ko‘ramiz: robotlar g‘iybat qilmaydi. Bu ularning dasturiy imkoniyati cheklanganidan emas, balki ularning mavjudlik mohiyatida g‘iybat uchun asos bo‘lgan maʼnaviy bo‘shliqning yo‘qligi bilan izohlanadi.
G‘iybat axborot almashish ehtiyojidan emas, balki insonning o‘zini tasdiqlash va ichki qo‘rquvlarini yashirish istagidan tug‘iladi. Inson boshqani muhokama qilar ekan, aslida o‘z mavqeini belgilaydi va boshqaning pastlashi hisobiga o‘z qadrini oshirishga intiladi. Bu jarayonda bilim emas, balki hukm; maʼlumot emas, balki subyektiv baholash ustuvorlik qiladi. Robotda esa bunday psixologik ehtiyoj mavjud emas. U o‘zini boshqalar bilan taqqoslamaydi, o‘z qadrini birovni kamsitish orqali balandlatmaydi. Unda nafs, rashk va obro‘ uchun kurash kabi biologik hamda ijtimoiy instinktlar yo‘qligi sababli, g‘iybat uchun zarur bo‘lgan motivatsion asos ham yo‘q.
Shu nuqtada inson nutqi va mashina algoritmi o‘rtasidagi tafovut yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson nutqi doimo ikki qutb – maʼno yaratish va shunchaki “shovqin” chiqarish oralig‘ida harakat qiladi. G‘iybat esa aynan maqsadsiz shovqinning eng yuqori nuqtasi bo‘lib, u axborot bergandek ko‘rinsa-da, aslida bor maʼnoni ham parchalaydi. Robot nutqi esa qatʼiy funksional xarakterga ega: u savolga javob beradi, vazifani tavsiflaydi va ortiqcha so‘z isrofiga yo‘l qo‘ymaydi. Bu yerda qiziq bir paradoks paydo bo‘ladi: gapirish qobiliyatiga ega bo‘lgan inson baʼzan aytar gapini yo‘qotib, so‘zni arzonlashtiradi, gapira olmaydigan mashina esa faqat kerakli so‘zni “aytadi”.
Bu masalaning axloqiy o‘lchovi yana-da teranroqdir. G‘iybat doimo axloqiy tanlov va iroda bilan bog‘liq. Inson bilib turib, boshqani himoya qilmaslikni yoki haqiqatni buzib ko‘rsatishni tanlaydi. Robot esa axloqiy jihatdan neytraldir; u irodaga ega bo‘lmagani uchun ham “yomonlik” qilmaydi. Lekin aynan shu neytrallik inson uchun oyna vazifasini o‘taydi. Mashina axloqsiz emas, u axloqdan tashqaridadir, ammo uning behuda so‘zlardan tiyilishi insonning o‘z zaifliklarini anglashi uchun xizmat qiladi. Robotning “g‘iybat qilmasligi” uning fazilati emas, balki insonning o‘z so‘ziga nisbatan masʼuliyatsizligini ochib beruvchi indikatordir.
Axborot oqimi haddan tashqari tezlashgan XXI asrda sukutning qiymati qayta tiklanmoqda. Hamma gapiradigan, ammo kam odam mushohada yuritadigan davrda robotlarning hisoblangan va maqsadli sukuti ibratli ko‘rinadi. Inson so‘zni maqsadsiz ishlatish orqali nafaqat vaqtni, balki o‘z shaxsiyatining salmog‘ini ham yo‘qotadi. G‘iybat – bu maqsadsizlikning va ichki bo‘shliqning eng aniq belgisidir.
Xulosa qilib aytganda, robotlar g‘iybatga vaqt ajratmaydi, chunki ularda vaqtni sovurishga undaydigan nafs va obro‘parastlik illati mavjud emas. Inson esa vaqtga ega bo‘lgani uchun uni isrof qiladi, so‘zga ega bo‘lgani uchun uning qadrini tushiradi. Sunʼiy intellekt bizga to‘g‘ridan-to‘g‘ri axloq o‘rgatmasligi mumkin, lekin u bizga qachon jim turish kerakligini va so‘zning funksional muqaddasligini eslatib turadi. Zero, insonni mashinadan ustun qiladigan jihat – ko‘proq gapirish emas, balki keraksiz va zararli gapdan ongli ravishda tiyila olish qobiliyatidir.